800 jaar Rijnland: ontdek het waterland op de fiets

Fiets mee door het waterland van Rijnland

Je staat op een dijk en kijkt uit over het Hollandse polderlandschap. In de verte draait een molen, in het water ligt een oude sluis en tussen de weilanden zie je een gemaal. Een prachtig landschap om doorheen te fietsen. Een landschap dat misschien vanzelfsprekend lijkt, maar dat is het niet. Het is het resultaat van eeuwenlange samenwerking en waterbeheer door het Hoogheemraadschap van Rijnland.

Om dit bijzondere verhaal zichtbaar te maken zijn er twee schitterende fietsroutes ontwikkeld. De routes zitten bomvol boeiende waterwerken en geschiedenis, die je zowel zelf kunt lezen als beluisteren als audioverhaal in de Fietsnetwerk App.

1. Rijnlandse Polderroute
2. Spaarndamse sluizen-, gemalen- en fortenroute
3. Korte versies van de routes
4. Het verhaal van het Hoogheemraadschap van Rijnland

1. Rijnlandse Polderroute - 66 km

Deze fietstocht voert je door het authentieke polderlandschap rond Leiden, Zoetermeer en Koudekerk aan den Rijn. Vroeger zag het gebied er heel anders uit, met dorpen, stadsmuren en veel meer windmolens. Door stadsuitbreiding en recreatieplassen zijn veel polders verdwenen, maar het karakteristieke landschap is nog steeds zichtbaar. Onderweg fiets je langs molens, gemalen en dijken in het historische beheergebied van het Hoogheemraadschap van Rijnland. 

Interessante afstapmomenten:

• Gemeenlandshuis Breestraat, Leiden
• Gemaal De Volharding, Leidschendam 
• Molendriegang Leidschendam, Leidschendam

Rode Wipmolen in Hazerswoude-Dorp

2. Spaarndamse sluizen-, gemalen- en fortenroute - 46 km

Deze fietsroute start in het historische Spaarndam en voert je langs Haarlem en Lijnden. Onderweg ontdek je gemalen, sluizen en andere waterwerken die laten zien hoe belangrijk waterbeheer is in Nederland. Je komt ook langs forten van de Stelling van Amsterdam, ooit onderdeel van een verdedigingslinie. De route ligt in het beheergebied van het Hoogheemraadschap van Rijnland, dat al sinds 1255 zorgt voor droge voeten en schoon water.

Interessante afstapmomenten:

• Gemeenlandshuis Spaarndam, Spaarndam
• Gemaal de Lynden, Lijnden
• Boezemstoomgemaal Halfweg, Halfweg

Fietsen langs het Spaarne

Kortere versies fietsen?

Vind je de afstanden van de volledige routes iets te lang? Kies dan hieronder voor de kortere versies:

• Rijnlandse Polderroute (middel) - 46 km
• Rijnlandse Polderroute (kort) - 31 km
• Spaarndamse sluizen-, gemalen- en fortenroute (kort) - 38 km 

Gemaal De Volharding Leidschendam

Het verhaal van het Hoogheemraadschap van Rijnland

Het gebied dat we Rijnland noemen ligt grofweg tussen Den Haag, Gouda, Amsterdam en Velsen. Het dankt zijn naam aan de Oude Rijn, een oude tak van de rivier de Rijn die via Leiden naar de Noordzee stroomt. Vandaag de dag bestaat Rijnland uit een typisch Hollands landschap van polders, meren, veenweiden en rivieren. Veel van dit land ligt onder zeeniveau. Zonder dijken, gemalen en sluizen zou het water hier vrij spel hebben. Maar dat was niet altijd zo goed geregeld.

De middeleeuwen

In de middeleeuwen veranderde het landschap langzaam. De monding van de Oude Rijn bij Katwijk begon dicht te slibben, waardoor het rivierwater steeds moeilijker naar zee kon stromen. Tegelijkertijd werden grote stukken veen ontgonnen voor landbouw. Daardoor zakte het land langzaam weg en werd het steeds natter. Overstromingen en wateroverlast kwamen vaker voor.

De bewoners van het gebied merkten al snel dat ze het water niet alleen konden bestrijden. Wat er in het ene dorp gebeurde, had gevolgen voor het andere. Water trok zich immers niets aan van grenzen. Dus besloten ze iets nieuws te doen: samenwerken.

Gemeenlandshuis Breestraat in Leiden

Het Hoogheemraadschap, één van de oudste waterschappen

Rond het jaar 1200 begonnen bewoners, boeren en steden samen te werken om het water te beheren. Er werden kanalen gegraven, dijken aangelegd en sluizen gebouwd om water gecontroleerd af te voeren. In 1255 gaf graaf Willem II van Holland officieel toestemming aan de bestuurders van het gebied – de zogenoemde heemraden – om toezicht te houden op dijken en waterwerken.

Dat moment wordt gezien als het ontstaan van het Hoogheemraadschap van Rijnland, een van de oudste waterbesturen van Nederland. Het principe was eenvoudig maar krachtig: wie voordeel had van droge voeten, hielp ook mee om het water te beheren.

Een landschap vol waterwerken

In de eeuwen daarna groeide Rijnland uit tot een ingenieus watersysteem. Nieuwe waterwegen werden gegraven om overtollig water af te voeren richting het Haarlemmermeer en via het Spaarne en Spaarndam naar het IJ. Daarbij ontstonden de waterwerken die we vandaag nog steeds herkennen in het landschap:

• Molens die water uit de polders maalden
• Sluizen die waterstanden regelden
• Dijken die het land beschermden
• Gemalen die later het werk van molens overnamen

Die waterwerken zijn nu niet meer weg te denken uit het Nederlandse landschap. Wie door Rijnland fietst, kan het verhaal van het water letterlijk in het landschap lezen. Oude molens, historische sluizen, dijken, oude en moderne gemalen vertellen samen het verhaal van eeuwen waterbeheer. Waterbeheer dat tot op de dag van vandaag nog net zo belangrijk is.